نفحه‌های ربّانی

 

خدا را نفحه‌هایی است که گه‌گاه می‌وزند و مُشک می‌بیزند.

این نفحه‌ها، به لطف و اشارت او، هر صباحان از کوی زندگی‌ها می‌گذرند و آنها را در خُنُکای خود فرومی‌برند، هر دل بیدارتر، بهره‌مندتر و هر سینه گشاده‌تر، در خُنُکای بیش‌تر.

بیداردلان، هشیاران و گشاده‌سینه‌گان، شبان و روزان، در همه‌گاه، چشم به راه‌اند و به سوی این قبله در نماز، تا نفحۀ الهی بوزد و بوی خوش آن، فضا را بیاگند و اینان بهرۀ خود برند و جان تفت‌زدۀ خود را از تَفتِستان زندگی به سوی نسیم صباحان و جان‌افزای کوی دوست بکشند.

شناختِ هنگام‌ها، رصد لَمحه‌ها و بهنگام گُشادن سینه و کشاندن خود به گذرگاه نسیم و بهره‌گیری از وزشِ حیات‌بخش آن، از هر کسی ساخته نیست، باشندۀ کوی دوست باید و آشیان‌گزین آن قاف.

این باشندگانِ کوی دوست، هر آن و هرگاه، نسیمی از کوی دوست بوزد، شامه‌هاشان به‌کار می‌افتد، آسیمه‌سر برمی‌خیزند، تا جام وجود خود را از آن لبالب سازند.

اینان به‌روشنی می‌دانند، این‌سان نسیم‌ها، نسیم‌های دگرگون‌آفرین و زندگی‌ساز و شورانگیز، گه‌گاه می‌وزند و عطر می‌بیزند و سُکر جان‌بخش خود را به جامِ جان‌ها فرو می‌ریزند و هر فرد، گروه، ملت و امتی که آن، آنِ نشورآفرین را به جان دریافت و با تمام وجود، به تلاش برخاست رایَت‌های آن را برافرازد و تیرک‌های خیمه و خرگاه آن‌را استوار سازد، سعادت و بهروزی را برای خود رقم زده است. و اگر در خواب بماند و دل را برای آن گاه‌ و هنگام، مهیا نکرده باشد، افزون بر آن گاه و هنگام، پیاپی‌گاه‌ها و هنگام‌های به آن پیوسته و وابسته را از دست خواهد داد و شومی‌ها، حِرمان‌ها و سیاه‌بختی‌ها، یکی پس از دیگری بر او آوار خواهد گردید.

انسان‌های سعادت‌مند، ملت‌ها و امت‌های بهروزمند، اوج یافته و به آغوش تمدن فرو رفته، با تمام وجود برخاسته و آنات وزش نفحۀ الهی را در روزهای زندگی و دورۀ عمر، به جان دَمانده و به زوایای زندگی وزانده‌اند.

در درازای تاریخ اسلام، هرگاه نفحه‌شناسان، با شامّه‌های قوی، خود را به آستان نفحۀ الهی، که در برهه‌ای و آنی، خداوند بهره‌شان ساخته بوده رسانده‌اند، با گرفتن و افشاندن، سرنوشت ملتی را با شکوه تمام رقم زده‌اند و در حقیقت، پای‌بندی خود را به این آموزۀ وحیانی که از کوهسار نبوی سرچشمه گرفته، نمایانده‌اند:

«ان لربّکم فی ایّام دهرکم نفحاتٍ الا فتعرضوا لها»

در روزهای زندگی و زمانه‌تان، آنات و هنگام‌هایی فرا می‌رسد که شما با نسیم‌های حیات‌بخش الهی، روبه‌رو می‌گردید، بکوشید از آن بهره بگیرید و خود را در وزش‌گاه آن نسیم‌ها قرار دهید.

مولوی، این سخن گهرآگین رسول خدا (ص) را در قابی زیبا می‌گذارد و می‌سراید:

گفت پیغمبر که نفحت‌های حق

اندر این ایّام می‌آرد سبق

گوش هُش دارید این اوقات را

در ربایید این‌چنین نفحات را

نفحه‌ای آمد شما را دید و رفت

هر که را می‌خواست جان بخشید و رفت

نفحه‌ای دیگر رسید آگاه باش

 

 

شناختِ هنگام‌ها، رصد لَمحه‌ها و بهنگام گُشادن سینه و کشاندن خود به گذرگاه نسیم و بهره‌گیری از وزشِ حیات‌بخش آن، از هر کسی ساخته نیست، باشندۀ کوی دوست باید و آشیان‌گزین آن قاف.

Untitled2Untitled2

این نغمه‌ها، فرصت‌ها و وزش‌های عطرآگین، دیریاب‌اند، زود از دست‌رونده، ابر را مانند، که زود از افق زندگی، ناپدید می‌گردند، به فرمودۀ مولی علی (ع):

«الفرصة تَمُرُّ مَرَّ السَّحاب، فانتهزوا فُرَص الخیر.»

فرصت، بسان ابر، از کرانۀ زندگی می‌گذرد، هرگاه مجال خیری پیش آمد و خیری آغوش گشود، آن‌را غنیمت شمارید و از آن بهره برید.

بله، نفحه‌های الهی، دَمی می‌دَمند، این دَم اگر درک نشود و در کانون اندیشۀ طلایه‌داران امت و ملتی بازتاب نیابد، چه بسا قرن‌ها آن ملت و امت را از قافلۀ تمدن بشری واپس بیندازد و افول دهشت‌بار را برای آن رقم بزند، همان‌سان که در تاریخ اسلام، با نمونه‌های بسیاری روبه‌رو هستیم، نمونه‌هایی که اگر آن دم و هنگام نفحۀ الهی شناخته می‌شد و درک می‌گردید، این‌سان در عقب‌ماندگی و واپس‌گرایی و چیرگی دشمنان آزمند و کینه‌ورز، نمی‌لولیدیم و دنیا چهرۀ کریه و تهوع‌آور خود را این‌سان، به ما نمی‌نمایاند.

این قصه‌های پرغصه، دامنۀ بس‌گسترده‌ای دارند. دقیقه‌شناسانه بایست برهه به برهه و دوره به دوره به بوتۀ بررسی نهاده شود و عبرت‌ها و درس‌های آنها، فرادیدِ کسانی قرار بگیرد که غیرت‌مندانه پا در رکاب نهاده و قد افراخته‌اند تا این بنای ویران را، که عقب‌ماندگی از کاروان تمدن بشری، آن را به بار آورده، بازسازی کنند.

باریک‌اندیشانه می‎‌بایست در نفحه‌های الهی که در فراز و نشیب تاریخ وزیده‌اند، درنگ ورزید و خواب‌های بسیار سنگین و نگاه‌ها و سینه‌های پشت به این نسیم‌های الهی را، در هر دوره و برهه‌ای، کالبدشکافی کرد و دریابید که این خواب‌ها و غفلت‌های تباه‌گر و فرصت‌سوز، چرا و چگونه بر رصدبانان آوار گردیده و این‌سان امت اسلامی به خاکستر سیاه نشسته و در لابه‌لای پیلۀ سیاه گرفتار آمده است.

چرا شامه‌ها بوی خوش نفحه‌های الهی را که هر صباحان به کوی امت رسول خاتم می‌وزید، احساس نکردند.

چه شد شامه‌ها و دل‌ها به این ناتوانی درهم شکننده و زمین‌گیر‌کننده، گرفتار آمدند. کجای سازۀ امت اسلامی، بویژه رصدگران و باروبانان، آسیب دیده بود که بدین‌گونه روی به ویرانی نهاد و دهشت‌انگیز آوار گردید و همه چیز را با خود به زیر آوار برد.

بر صفحۀ دل‌ها، سینه‌ها و دیدگان، چه غباری فرو نشسته بود که کران تا به کران را تاریک می‌دیدند و شب، و از آن‌همه روشنایی که آن سوتر، پدید آمده بود، بی‌خبر بودند. روشنایی که در پرتو دانش‌، همان دانشی که روزگاری خورشید سرزمین آنان بود و هر بامدادان از مشرق جان‌شان می‌دمید، شعله کشیده بود و مردمان را در خود فرو برده بود.

چه شد که اینان از کاروان نور جدا افتادند و به باتلاق شب گرفتار آمدند و گرداب‌های خشماگین، یکی پس از دیگری آنان را به کام خود فرو می‌برد.

می‌بایست برای ساختن آینده و برافراشتن بُنلاد و پایه‌های فردا، دقیقه‌شناسانه در لابه‌لا و هزارتوی گذشته به سیر پرداخت و هر لَمحه و آن را کالبدشکافی کرد و ریشه‌یابی و آسیب‌ها را شناخت و آن‌چه که این سازه‌های استوار را فروپاشنده است.

بسیاری از سبب‌ها و عامل‌هاست که انسان را از نفحه‌های الهی دور و دورتر می‌کنند و نمی‌گذارند نسیم‌های دل‌انگیز خداوندگاری، جان‌ها را در سُکر خود فرو برند و احساس خوشی در انسان پدید آورند و او را برخیزانند، تا از آن آنات خدادادی و فیض‌های ربانی بهره برد.

شرک، با همۀ چهره‌های خود، سُحت‌خواری، فرو رفتن در ناز و نعمت، سرباز زدن از وظیفه‌ای که خداوند بردوش انسان نهاده، بی‌دردی، نه درد انسان و نه درد خدا، انسان را از کاروان نور، دور و دورتر می‌کند و از نسیم‌های روح‌نواز و بوی‌های خوشی که گه‌گاه، لایه لایۀ زندگی‌ها را درمی‌نوردند.

بی‌دردیِ سرچشمه گرفته از جدا افتادگی از کاروان نور، در هر کس، گروه و جریان، به گونه‌ای خود را می‌نمایانَد. در حکومت‌گران، سیاست‌مداران، اقتصاددانان، صنعت‌گران، عالمان، روشنفکران و . . . هرکدام به گونه‌ای.

از این میان، عالمان بی‌درد، تباه‌گرترین‌اند. چون به سبب جایگاهی که دارند، بی‌دردی را به دیگران و به بدنۀ جامعه سریان می‌دهند. و دیگر این‌که در پی گره‌گشایی برنمی‌آیند و به جست‌و‌جو برنمی‌خیزند، و نه به رصد فرصت‌ها و بهره‌گیری از هنگام‌های پیش‌آمده.

و نه تنها برای بهره‌گیری از هنگام‌ها، پا پیش نمی‌نهند و قد نمی‌افرازند که پا پیش گذارندگان و قدافرازان را سدّ راه‌اند.

عالم دردمند، او که در اندیشۀ دگرگونی جامعه است و پایه‌گذار ارکان پیشرفت، از هر هنگام و نفحه‌ای، بهره می‌برد، تا جامعه را از ایستایی و رکود برهاند و از واپس‌ماندگی.

گرد تباهی که عالمان بی‌درد بر چهرۀ جامعه اسلامی فروپاشانده‌اند، قصۀ درازی دارد که بازگویی آن در این مجال نشاید؛ امّا همین اندازه باید دانست که اینان، هرگاه در لایه‌های جامعه رخنه کرده‌اند، پویایی، حرکت، فرصت‌شناسی و رصدگری نفحه‌های الهی را نتابیده و با تمام توان در برابر این حرکت، صف‌آرایی کرده‌اند.

اگر بیماری مزمن بی‌دردی عالمان بی‌درد، به بدنۀ کانون‌های علمی و حوزوی رسوخ نمی‌کرد، امروزه، بی‌گمان، حوزه‌های دینی و علمی، با دستاوردهای علمی بیش‌تر و از پایگاه علمی والاتری با موضوع‌های جدید و دگرگون‌یافته روبه‌رو می‌شدند و مجتهدان و فقیهان، شاخه را به ساقه پیوند می‌زدند.

 

 

 

 

گرد تباهی که عالمان بی‌درد بر چهرۀ جامعه اسلامی فروپاشانده‌اند، قصۀ درازی دارد که بازگویی آن در این مجال نشاید؛ امّا همین اندازه باید دانست که اینان، هرگاه در لایه‌های جامعه رخنه کرده‌اند، پویایی، حرکت، فرصت‌شناسی و رصدگری نفحه‌های الهی را نتابیده و با تمام توان در برابر این حرکت، صف‌آرایی کرده‌اند.

Untitled3Untitled3

با این حال، با از دست رفتن فرصت‌های بسیار و بهره نگرفتن از نفحه‌های الهی در دوران‌های گوناگون، اکنون که نفحۀ دیگر رسیده باید به تلاش بر خاست که از این وانمانیم.
نفحۀ انقلاب اسلامی، نفحۀ بزرگ الهی، به لطف و اشارت پروردگار، در این کهن‌بوم وزید و همه چیز را شکوفاند و به همگان جان تازه بخشید. 
این نفحۀ ربّانی، گسترۀ گسترده‌ای را برای فقه، فقاهت و فقیهان ناب‌اندیش، آماده کرده است. فقه را از انزوا به در آورده و به عرصۀ اجتماع وارد ساخته و زمام ادارۀ امور جامعه را به دست‌اش داده است و در حقیقت، سکوهای پرش، خیزش، قدافرازی و کمال را در اختیارش نهاده و آن‌را با موضوع‌های جدید و مورد نیاز ادارۀ جامعه، روبه‌رو ساخته است. 
این هنگام، هنگامۀ حیات را برای این دانش رقم زده است.
با خلق این آوردگاه بزرگ، که فقه از هر سوی می‌تواند به قدافرازی و جولان بپردازد و نمایاندن توانایی‌های خود در پاسخ‌گویی، راه‌گشایی و به حرکت درآوردن و شورآفرینی در مردم و تواناسازی بنیه‌های خود و جبران کاستی‌ها، زمینه‌ها و بسترهای حیات را برای فقه پایندانی کرده است.
فقه را با دشواری‌های ادارۀ زندگی مردمان، روبه‌رو ساخته و پنجه در پنجه افکنده، این، یعنی حیات، توانایی یافتن، جان گرفتن و از انزوا، که مرگ را رقم می‌زند، درآمدن.
انقلاب شکوه‌مند اسلامی، فقه را از بادیه به شهر آورد، از چرخش درزندگانی‌های ساده و پاسخ‌گویی‌های محدود و کم‌دامنه، به تاب و خم‌های دنیای جدید بار داد و کلاف پیچیدۀ زندگی شهری را فراروی‌اش گذارد تا با سرپنجه‌های گره‌گشای خود، آن را باز کند و زندگی‌ها را از لابه‌لای این کلاف بیرون بکشد و راه‌های بی‌تاب و خم را به آنها بنمایاند.
دست استعمار را کوتاه و نقشه‌های شوم آن‌ را نقش بر آب کرد، استعماری که در تمامی عمر نکبت‌آلود خود و از آن‌گاه که به کشورهای اسلامی سیل مذاب‌های خود را روان ساخت، با گوناگون ترفندها، نقشه‌ها، شگردها، دستان‌ها و دسیسه‌ها بر آن بوده پایگاه استوار و تمدن‌ساز فقه و فقاهت را که هر آن ممکن بوده، با ارائۀ الگوهای تمدن‌سازی خود، به رودررویی با اندیشه‌های ویران‌گر استعماری برخیزد، در هم بکوبد و هر دَم بر بوق‌ها و کَرناهای گوش‌خراش خود دمیده که فقه اسلام، فقه بادیه است، قانون‌ها و آیین‌هایی را برمی‌کشد و فراروی انسان می‌گذارد که امروزه و در روزگار نو و با پیشرفت‌های شگفت و خیره‌کننده و انسان جدید، به کار نمی‌آید. نمی‌توان و نباید از فقه بادیه، در تاب و خم‌های زندگی تمدنی و شهری امروزه، بهره برد؛ زیرا که انسان امروز را از افق‌گشایی و پیشرفت باز می‌دارد.

Untitled4Untitled4

انقلاب اسلامی، به رهبری فقیه ناب‌اندیش و خبرۀ فقه شهری و تمدن‌ساز، به‌روشنی نمایاند فقه اسلام، فقه سرچشمه گرفته از کتاب و سنت و از آبشار بلند اهل بیت (ع)، فقه تمدن‌ساز است و توانایی دارد بُنلاد و پایه‌های تمدن نوین اسلامی را بریزد و استوار سازد و نیازهای انسان جدید و برکشیده شده از تمدن نوین را برآورد و کلاف‌های درهم تنیدۀ زندگی شهری را به آسانی، با سرپنجه‌های توانای خود و اندیشه‌های پویایی که در این ساحت، شکوفان شده‌اند، بگشاید. این رایت‌افرازی و فرصت‌آفرینی، نفحۀ ربّانی است، نفحه‌ای که تنها و تنها عالمان ربانی آن را درک می‌کنند و با سینه‌های گشاده و اندیشه‌های روشن، با بهره‌گیری از خُنُکای آن، به برگزاردن برترین وظیفه‌ها، همت می‌گمارند و به تلاش بر می‌خیزند، شبان و روزان که شاخه‌ها را به ساقه برگردانده و پایه‌های اجتهادِ اعتلابخش، ربانی، شهری و تمدن‌ساز را برافرازند.

در این‌گاه، که نفحۀ الهی انقلاب اسلامی، دَم‌به‌دَم خُنُکا می‌دَمَد و جان‌ها را از وادی تفت، رهایی می‌بخشد، فقه، اگر از جویبار کتاب و سنت، و با همت گماردن عالمان ربّانی، به گزاردن برترین وظیفه‌ها، همانا اجتهاد نوبه‌نو، و پیوند زدن شاخه به ساقه، به شهر وارد شود و کوچه کوچۀ آن را در پرتو خود بگیرد و پرسش‌ها را پاسخ گوید، عرصه‌های نو را بیافریند و راه‌های گشوده نشده را بگشاید و نارفته را بپیماید، زنده می‌ماند، حیات جاوید می‌یابد و روزبه‌روز بر دامنۀ اثرگذاری آن افزوه می‌شود.

امّا اگر فقه، از این نفحه وامانَد، همان‌گونه که در درازای تاریخ، از بسیاری از نفحه‌ها بازمانده، و عالمان ربّانی از عرصه، دور نگه داشته شوند و از تکاپوگری باز، و بسته‌ذهنان بادیه‌اندیش و به دور از شهر و شهرنشینی و تاب و خم‌های آن، میان‌دار باشند، بی‌گمان، فقه، رو به افول خواهد نهاد و بی‌بهره از این نفحۀ بزرگ ربانی.

همگان، بویژه عالمان ربانی باید به تلاش برخیزند و نگذارند اندیشه‌های ناکارامد و ناآشنای با تمدن جدید و رویه‌های گوناگون آن، به دست‌کاری در فقه بپردازند و آن را از نابی و ناب‌گستری باز دارند و رایَت‌افرازی و مشعل‌افروزی در شهر.

نفحۀ الهی در هر دوره‌ای، ابر را مانَد، خیلی باشتاب از کرانه‌های زندگی ناپدید می‌گردد و اکنون که، شکر خدای را، در این بوم و بر، نفحۀ الهی می‌وزد و بسیار بسیار بوم و برها را در خُنُکای خود فرو برده و آن به آن می‌بَرَد، دست‌هایی در کارند که این هنگام و فرصت از دست برود و فقه ناب، با انقلاب اسلامی، پیوند نخورد، حال یا به خاطر کژاندیشی، کوتاه‌فکری، سطحی‌نگری و یا وابستگی به جریان‌های کینه‌مند که اعتلای انقلاب را در پرتو فقه ناب، برنمی‌تابند و این اعتلا را که در پرتو پیوند فقه ناب و انقلاب، به حقیقت می‌پیوندد، پایان عمر نکبت‌بار خود می‌انگارند و آخرین میخ بر تابوت خود.

این جریانِ کینه‌مند، بسیاری از ساده‌لوحان را در تورها و تارهای نامرئی خود گرفتار ساخته و تار و پود اندیشۀ آنان را با بُزاق‌های اشمئزازآور خود تنیده ‌است، بزاق‌های سمّی و زهرآگین که این بخت‌برگشتگان، آنها را علم و فضل می ‌انگارند، علم و فضلی که آن‌به‌آن، آنان را از وزش‌گاه نفحۀ الهی انقلاب اسلامی، دور و دورتر می‌سازد تا آن‌جا که خود را بی‌نیاز از این نفحۀ بزرگ می‌پندارند و این پندار، چنان به جان‌شان می‌خلد که فرو رفتن بیش از پیش به مرداب را درنمی‌یابند.

عالمان ربانی، فقیهان ناب‌اندیش، تا دیر نشده باید عرصه‌ها را به فقه ناب، فقه پیوند خورده با انقلاب اسلامی و فقه حکومتی، عطرآگین سازند و امیدها را با فقه زندگی، فقه شهر و تمدن و گره‌گشا، شعله‌ور نگه دارند و پژمردگی و افسردگی را از صحن و سرای جان‌ها بسترند، تا هم فقه، بر تارَک زندگی‌ها و جامعه، همه آن بدرخشد و هم امیدها شعله‌ور مانند.

رویارویی انقلاب اسلامی با رویۀ ویران‌گر تمدن غرب در آوردگاه‌های گوناگون و شناساندن کُنه و زوایای تمدن غرب، دریچه‌های بس فراوانی را به روی فقه گشود و فقه را از عصر بی‌خبری از دنیای جدید و زندگی که تمدن غربی برای انسان به ارمغان آورده بود، به عصر آگاهی، بار داد.

این، دگرگونیِ شگرفی بود که انقلاب اسلامی آن‌را پدید آورد. دگردیسی که هیچ‌گاه به این روشنی در برابر مدرسۀ فقه قرار نگرفته بود، هنگامی بس ارزش‌مند و گران‌بها برای فقه‌پژوهان و مجتهدان و اهل فتوا که به مطالعۀ زوایای آن بپردازند و از این تمدن، شناخت دقیقی به دست آورند و دریابند چِسان انسانِ امروز را بر مدار خود به حرکت در آورده و او را از معنی تهی ‌ساخته است و از ارزش‌های انسانی به‌دور.

این شناخت، مجال مهمی است برای مدرسۀ فقه و فقاهت که به گونه‌ای برنامه‌ریزی کند و غور و بررسی در لابه‌لای متون دینی و آموزه‌های وَحیانی، تا انسانِ از معنی تهی امروزین را به آبشخور معنی فرود آورد.

انسانِ دور مانده از سرچشمه‌های زلال معنی و گرفتار در بیابان‌های داغمه‌زده و تهی از معنی، نیاز به قانون‌ها و آیین‌های معنی‌بخشی دارد، قانون‎‌ها و آیین‌هایی که او را لبالب از معنی سازند.

 

 

 

 

 

همگان، بویژه عالمان ربانی باید به تلاش برخیزند و نگذارند اندیشه‌های ناکارامد و ناآشنای با تمدن جدید و رویه‌های گوناگون آن، به دست‌کاری در فقه بپردازند و آن را از نابی و ناب‌گستری باز دارند و رایَت‌افرازی و مشعل‌افروزی در شهر.

Untitled5Untitled5

فقه اسلام، گنجایی و توان معنی‌بخشی را دارد. آن‌چه از دامنۀ آن سرازیر می‌شود و به جویبار زندگی‌ها جاری، با معنی در آمیخته است و روح و روان انسان را در کانون توجه خود قرار می‌دهد و تمام آیین‌ها و قانون‌های آن در جهت اعتلای معنوی اوست، حتی آن جایی که قانونی علیه او به اجرا درمی‌آید، جهت و نوک پیکان آن، سمت و سوی اعتلابخشی معنوی دارد، از این روی، شناخت انسان امروز، موضوع بَس مهمی است فراروی فقه و فقه‌پژوهان. تا انسان امروز شناخته نشود و مداری که او بر گرد آن در حرکت است، نمی‌توان از دریای فقه، گوهرهای ناب، برای او صید کرد و درون‌اش را با آن شبچراغ‌ها روشن نگه داشت.

همه چیز در گذر است. فرصت‌ها خیلی زود آسمان زندگی را ترک می‌گویند. عمرها کوتاه‌اند و مجال‌های میان‌داری اندک.

در این گذرِ پرشتاب روزگار، فرصت‌های ناپایدار، گشودن درهای فقهِ معنی، به سوی انسانِ رمانده شده از معنی، کاری بَس دشوار است.

فقیه، باید چگونه عمل کند و به افق‌گشایی بپردازد و شاخه را به ساقه پیوند بزند و فرع را به اصل برگرداند، تا فقهِ معنی، جلوه‌گر شود و خود را بنمایاند و انسانِ رمانده شده از معنی، یا گریزان از آن‌را، به آبشخور معنی فرود آورد.

انسانِ امروز، بر خلاف همۀ هیاهو و پروپاگاندهایی که بر آن‌اند بنمایانند، پشت به معنی کرده و بر آن نیست به سرابُستان آن برگردد و به هر چه مینو و معنویت است، پشت پا زده، در جست‌وجوی معناست و از قانون و آیین‌های خشک و بی‌روح و ناسازوار با سرشتار و روح و روان او، و تهی از حقیقت، سرخورده و روی‌گردان شده است و در پی زندگی‌ای است که در هاله‌ای از معنی باشد و لبالب از آیین‌ها و قانون‌هایی که به روح و روان او آرامش ببخشد.

فقیهِ امروز، که از این نفحۀ روح‌بخش بهره می‌برد، کار را باید دقیق و همه‌سویه کار شده، به فقیهِ فردا بسپارد و به گونه‌ای بنیاد فقه را در مجالی که دارد پی بریزد که فقیهِ فردا بتواند بر آن سازه، بار جدیدی را بگذارد و به پیش برود و همچنین فقیهان فرداها و فرداها.

اگر این‌سان کارها پیش نرود، هر فقیه و گروهی از فقیهان، از مجالی که دارند بهره نبرند و کار را نیمه‌تمام و سست‌بنیاد، به گروه بعدی بسپارند، هیچ‌گاه فقهِ تمدن‌ساز، پا نمی‌گیرد.

اگر فقه بناست دانشِ شهر باشد، شبچراغ کوچه کوچه و کومه کومۀ آن، از دریچه‌هایی که به روی آن گشوده شده و می‌شود باید دَمادَم، بهره بگیرد و دَم‌ها و نفحه‌های ربانی را، در هر دَم و بازدَم، به ریه‌های خود وارد سازد.

 

 

اگر فقه بناست دانشِ شهر باشد، شبچراغ کوچه کوچه و کومه کومۀ آن، از دریچه‌هایی که به روی آن گشوده شده و می‌شود باید دَمادَم، بهره بگیرد و دَم‌ها و نفحه‌های ربانی را، در هر دَم و بازدَم، به ریه‌های خود وارد سازد.

 
UntitledUntitled